‘Het geluid van de motor is al een beleving op zich’

UDEN | In de houtzagerij van Theo van Kessel draait een zaagmachine van maar liefst 110 jaar oud in authentieke stijl. De Udenaar vertelt ons alles over het zagen en de zagerij.

door Henk Lunenburg

Welke scholen heb je gehad?
“Na de kleuterschool ging ik naar de Pius X lagere school waar toen nog alleen jongens op zaten. Vanaf de vierde klas zaten we ook met meisjes in de klas. Ik mocht naar de Mariaschool en zat toen bij mijn tweelingzus Hannie in de klas. Na de lagere school ging ik naar de St. Aloysius Mavo en daarna 2 jaar de havo Kruisherencollege 4 en 5. Regelmatig ging ik helpen bij andere boeren en ik vond dat beroep steeds leuker. Daarom besloot ik om boer te worden, waarvoor ik een 1-jarige opleiding aan de MAS in Horst volgde.”

Ging je thuis op de boerderij werken?
“Eind jaren 60 ging mijn vader zich specialiseren in vleesvarkens. Voor ik thuis op het varkensbedrijf begon, heb ik eerst bij een varkensboer bij ons in de buurt gewerkt. In 1983 besloten we om een zeugenstal te bouwen, en het vleesvarkensbedrijf werd een gesloten bedrijf met 120 zeugen en 700 vleesvarkens. We zijn toen een maatschap begonnen om een eventuele overname gemakkelijker te maken. In 1989 nam ik de boerderij over.”

Welke andere activiteiten en hobby’s heb je gedaan?
“Naast het werk op de boerderij ben ik bestuurslid van de NCB afdeling Uden geweest en daarna voorzitter van ZLTO afdeling Uden. Ook was ik voorzitter in het bestuur van buurtvereniging het Loo. Verder doe ik aan hardlopen en ben ik lid van atletiekvereniging De Keien, waar ik sinds december 2020 in het bestuur zit als voorzitter. Ik heb ook nog aan canicross gedaan, waarbij ik samen met mijn hond Ferro, een Hollandse herder, cross-wedstrijden liep. In 2014 ben ik op de Nederlandse kampioenschappen canicros nog 3e geworden bij de 50 plussers.’

Hoe ben je in het hout terecht gekomen?
“De zagerij was van mijn oom Johan van Kessel. Ome Johan ging altijd bomen ophalen met de tractor en een grote lange wagen, wat hij samen met mijn vader deed. Ze brachten die bomen, meestal canidassen, naar houtzagerijen en klompenmakers in de omgeving. Op die manier was ome Johan al bekend met het houtzagen en is hij in de jaren 60 begonnen met zijn houtzagerij. Bij Richard van Hoof uit de Bitswijk kon hij de bomenzaagmachine kopen die hij weer opbouwde in ‘D’n Bogerd’, de kersenboomgaard tegenover de ouderlijke boerderij op het Loo. Op den duur werd deze zaagmachine te klein en begin jaren 70 kocht ome Johan de zaagmachine die nu nog in werking is. Deze zaagmachine van rond 1910 komt uit Holten Overijssel. Samen met machinefabriek De Corte uit Goirle heeft ome Johan die zaagmachine hier opgebouwd en eigenhandig het bekende gebouwtje met het typische torentje in elkaar getimmerd. Alles is opgetrokken uit door zon en regen grijs geworden gepotdekselde planken. En zo is dat nu nog steeds. Ome Johan is in september 2008 gestorven en zijn zus Mariet die samen met hem op de boerderij woonden stierf een paar maanden later in december. Johan was niet getrouwd en de familie heeft de houtzagerij toen geërfd. Ik heb in 2010 uit de erfenis de oude houtzagerij aangekocht. Omdat ik gestopt was met mijn varkensbedrijf ben ik naast het werk met de zagerij op een zorgboerderij gaan werken. Op dit moment werk ik vier dagen in de week bij Engelen Groen. Op zaterdag en maandag is de zagerij open en ik word regelmatig geholpen door een vrijwilliger die van alle markten thuis is.”

Voor wie en wat wordt er meestal gezaagd?
“Ik zaag hier boomstammen van onder andere de eik, beuk, plantaan, es, douglas, noot, kers, acacia en de populier, met een maximale doorsnede tot 115 cm en een maximale lengte van 8 meter. Ik zaag voor particulieren die zelf hun stam hier brengen, maar koop ook stammen waar ik planken, balken of boomstamtafelbladen van kan zagen.”

Waar ben je nu mee bezig?
“Een inlandse eik van 4,5 meter lang ligt verankerd op de slee. Tijdens het zagen wordt deze slee op een rails door de zaagmachine getrokken. Uit deze boomstam worden zeven tafelbladen gezaagd van elk 10 centimeter dik. De eerste plaat die eraf gezaagd wordt, is aan één zijde voornamelijk schors. De volgende bladen worden steeds breder. Als het midden is bereikt, draaien we de boom om. Eén zaagsnede duurt gemiddeld 20 minuten. Hierna worden de platen opgestapeld, tussen elk plaat worden latten gelegd om de droging te bevorderen. In de buitenlucht is de droogtijd 1 jaar voor 1 centimeter dikte aan de boven- en de onderkant van één plaat. Een tafelblad van 10 centimeter heeft dus buiten 5 jaar nodig om droog te worden. Tevens kunnen we hier boomstambladen bewerken zoals lijmen, kantrechten, afkorten en schuren. En we zagen boomstamschijven voor tafeltjes. Ook zagen we planken en balken.”

Kunnen mensen hier een kijkje komen nemen?
“Op afspraak is het mogelijk om, tegen een kleine vergoeding, een rondleiding met uitleg te krijgen over deze 110 jaar oude zaagmachine. Een mooi stukje industrieel erfgoed dat nog in werking is. We beginnen met een demonstratie van het opstarten van de originele Deutz 1 cilinder stationaire dieselmotor van rond 1930. Het geluid van de motor is al een beleving op zich en het technische vernuft uit de vorige eeuw wordt aangetipt. In de rondleiding wordt ook getoond hoe de overbrenging van de Deutz dieselmotor via platte riemen naar de zaagmachine werkt. We geven rondleidingen aan kleine groepen, zoals vriendengroepen, campinggasten, familiefeestjes en schoolklassen. De zagerij is tevens geschikt voor fotoshoots, bijvoorbeeld voor mode- en trouwreportages, met een nostalgisch karakter. De zagerij ligt in een uniek natuurgebied op de Peelrandbreuk nabij het Annabosje. De zogenaamde wijstgronden zijn de hooggelegen kwelgronden, waar zich het bijzondere fenomeen voordoet dat de hoge gedeelten nat zijn en de lage gedeelten droog. Tijdens een wandeling door dit gebied is een bezoekje aan de zagerij een mooie combinatie. Mail voor meer info naar theovankessel61@gmail.com of kijk op www.houtzagerijuden.nl.”

Cv Theo
De ouders van Theo van Kessel woonden op een boerderij aan de Steeuwichtweg op het Loo in Uden. Ze hadden koeien, varkens en kippen en landbouwgrond om te bewerken. Het gezin telt vier kinderen als op 12 april 1961 Theo en zijn tweelingzus Hannie worden geboren. Als kinderen hadden ze een fijne jeugd. De spannende tochten door het moerassige St. Annabos, schaatsen op een ondergelopen weitje, spelen in de hooiberg, ‘pùtje skuppen’, ‘meske pikke’ en speurtochten samen met de kinderen uit de buurt maakten het tot een hele fijne, onbezorgde tijd.