Vrouwenverzetskamp, ‘drie starfighters met kernkoppen staan paraat onder Amerikaans beheer’

VOLKEL | Twee weken geleden, op woensdag 9 augustus, werden vijftien Nederlandse, Amerikaanse en Duitse vredesactivisten opgepakt toen zij probeerden onder het hek van Vliegbasis Volkel door te graven. Zij spraken zich uit tegen militarisme, milieuvervuiling en de kernwapens die op de vliegbasis liggen. Sommigen van hen demonstreerden ruim een jaar eerder ook al voor de hoofdpoort van de vliegbasis toen in juni de eerste F-35 gevechtsvliegtuigen naar de basis kwamen. Het (internationale) verzet tegen militaire bases en nucleaire wapens, en vliegbasis Volkel specifiek, gaat echter verder terug. De acties van dit Vredeskamp nu lijken in veel manieren op die van de groep vrouwen die in 1984 uit protest voor de poorten van de vliegbasis een Vrouwenverzetskamp opzetten. Dit eerste deel van een tweedelig artikel kijkt terug op hoe en waarom deze vrouwen zich verzetten tegen de kernwapens in Volkel.

Door Koen de Visscher

Als Udenaar was mijn master in Noord-Amerika Studies aan de Radboud Universiteit eind 2020 de perfecte gelegenheid om in de geschiedenis van het verzet tegen Vliegbasis Volkel en de Amerikaanse kernwapens die daar opgeslagen liggen te duiken. Hoewel er in 1982 en 1983 ook al kortstondig verzetskampen werden opgericht bij de vliegbasis was het Vrouwenverzetskamp van 1984 het kamp dat verreweg het langst stand hield: vijf maanden. In het archief van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) in Den Bosch deed ik onderzoek naar dit kamp en hoe zij deel uitmaakten van een grotere beweging in het Westen die streed tegen nucleaire wapens, militarisme, kapitalisme, seksisme, racisme en milieuvervuiling. Voor het Udens Weekblad heb ik het wetenschappelijk artikel dat hieruit voortkwam, ‘Volkel Women’s Resistance Camp, A case study of the transatlantic women’s anti-nuclear movement’, omgezet in dit artikel over het Vrouwenverzetskamp bij Volkel. Met dank aan het BHIC en Dr. Jorrit van den Berk.

Vrouwen verzetten zich
Het Vrouwenverzetskamp in Volkel stond niet op zichzelf. Tijdens de late jaren 70 en vroege jaren 80 was de relatie tussen het Oosten en Westen razendsnel aan het verslechteren, met als gevolg dat ook de nucleaire wapenwedloop versnelde. Een brede beweging van gewone mensen verzette zich tegen onder andere het militarisme en kapitalisme. Voor hen stonden nucleaire wapens symbool voor allerlei problemen in de wereld en dus werden de wapens het doelwit van deze protestbeweging. In heel West-Europa vonden demonstraties plaats tegen de bases waar die wapens opgeslagen werden, en waar vaak ook Amerikaanse militairen gestationeerd waren. In Nederland waren dat de vliegbases in Soesterberg, Woensdrecht, De Peel en Volkel. Een speciale rol was weggelegd voor vrouwen, omdat zij nog meer dan mannen het slachtoffer waren van de problemen waar de anti-nucleaire beweging zicht tegen verzette. Het resultaat was een unieke stijl van demonstreren die voortkwam uit de kracht van vrouwen en die terug te zien was op verschillende verzetskampen in het Westen, waaronder die in Volkel.

Tekst gaat verder onder de foto.

(Foto: Stichting Het Uden-archief van Bressers, collectie Robert de Winter)

Waarom Vliegbasis Volkel
De verzetsvrouwen in Volkel legden in april 1984 in een informatiefolder uit waarom zij Vliegbasis Volkel als doelwit kozen. “Waarom in Volkel? Omdat Volkel een van Europa’s grootste vliegbases is, waar al vanaf 1959 kernkoppen liggen opgeslagen.” Ze wisten ook te vertellen over de geschiedenis van de basis en waar de nucleaire wapens opgeslagen werden: “De vliegbasis Volkel is in de 2e wereldoorlog aangelegd door de Duitsers. In 1944 overgenomen door de geallieerden werd het een RAF-basis (Royal Air Force). In 1951 kwam de basis onder NAVO-BEHEER: Er staan 2 squadrons (=2x18) gevechtsvliegtuigen starfighters) en 1 squadron fotoverkenningsvliegtuigen. Vanaf 1959 zijn er kernkoppen, kernwapens opgeslagen op het MSA-deel (Military Secret Area) aan de noordkant van de basis, zwaar bewaakt door Amerikanen. Op het QRA-deel (Quick Reaction Alert) aan de zuidkant staan dag en nacht 3 starfighters voorzien van kernkoppen paraat onder direkt Amerikaans beheer. In de nabije toekomst zullen de Starfighters vervangen worden door de sneller wendbare F-16’s.”

21 januari 1984
Zo’n 25 tot 30 vrouwen zetten daarom op 21 januari 1984 het Vrouwenverzetskamp op. Het plan voor dit kamp was eerder die maand gemaakt op een bijeenkomst van Vrouwen tegen Militarisme in Deventer. Omdat er destijds al een kamp bij vliegbasis Woensdrecht was werd besloten om ook in Volkel een kamp op te zetten. Zo wilden de vrouwen ook aandacht vestigen op de nucleaire wapens op deze locatie. Hoewel er destijds wel een afdeling van Vrouwen voor Vrede actief was in Uden kwamen de meeste vrouwen die permanent op het verzetskamp verbleven niet uit de buurt. Vrouwen voor Vrede uit Uden zou echter wel steun geven. De vrouwen stond namelijk een strenge winter te wachten waardoor er maar weinig permanente bewoners overbleven.

Leven op het verzetskamp
De vrouwen besloten daarom om een oproep te doen voor meer deelnemers en om een rotatiesysteem op te zetten. In een nieuwsbrief die de vrouwen schreven in april vertellen ze hoe het leven op het kamp eruit ziet: “In de loop van de eerste maand komen er 2 vaste bewoonsters bij en groeit het kamp uit tot 12 benders (een soort tent gemaakt van stokken, dekens en landbouwplastic, red.), 2 w.c.’s, ’n badkamer, ’n administratie-karavan, en ’n moestuin. Hoe draait het kamp? We leven buiten en slapen in de benders. Het houtvuur is het hart van het kamp. Hier praten, lezen, schrijven, zingen, lachen, discussiëren, koken, eten we, verwarmen we ons, ontvangen we bezoek(st)ers. Bij stortregens schuilen we in de huiskamerbender. In jerrycans halen we water bij een nabijgelegen boerderij. Wassen kan op het kamp, maar ook bij vrouwen in Uden, waar we af en toe heerlijk kunnen douchen en bijkomen. Het kamp is van en voor alle vrouwen. Er is geen taakverdeling, iedere vrouw is verantwoordelijk en draagt op haar manier bij aan het kamp. Lopende zaken geven de elkaar afwisselende vrouwen aan elkaar door. Iedere vrouw komt zo vaak en zo lang als zij kan en wil. Tevoren tekent ieder zich in op het rooster. De vrouwen in het kamp dragen naar vermogen bij in de onkosten. Verder krijgen we af en toe giften in de vorm van geld, voedsel en brandhout. Telefonisch kontakt met de buitenwereld loopt via twee vrouwen uit Uden. Samen met andere vrouwen hebben zij ’n pendeldienst ingesteld om de boodschappen naar het kamp over te brengen en op de hoogte te blijven van het reilen en zeilen en de behoeftes van het kamp.”

Over het hek
De manier waarop de vrouwen demonstreerden tijdens hun tijd in het verzetskamp was geïnspireerd op de geweldloze stijl van de Westerse vrouwenbeweging. Op 8 maart, Internationale Vrouwendag, was er een actie van zo’n 100 vrouwen die de hoofdtoegangspoort van de vliegbasis blokkeerden en het hek versierden met bloemen en strikjes. De vrouwen zongen liedjes en nodigden kinderen uit om op het kamp te komen kijken. Het lukte hen zelf meerdere malen om de basis te betreden. Op 1 april 1984 klommen 18 vrouwen over het hek van de vliegbasis, waarna zij door de marechaussee werden gearresteerd. Volgens één van de vrouwen ging dat er hardhandig aan toe. Nadat hun foto’s en vingerafdrukken waren genomen werden de vrouwen weer vrijgelaten. Tijdens een andere actie betraden de vrouwen verkleed als sprookjesfiguren de basis, zongen daar liedjes en hielden een picknick. Ze zouden daarna nog een aantal keer het hek van de basis kapot knippen en zo de veiligheidsrisico’s van de basis aan het licht brengen. Na meerdere succesvolle pogingen van de vrouwen werd het hek in mei versterkt met extra prikkeldraad. Dit was echter niet genoeg om de vrouwen te stoppen en dus stonden zij op 24 mei opnieuw op de basis. De geweldloze acties van de vredesactivisten die begin deze maand actie voerden bij de vliegbasis vertonen gelijkenissen met de acties van de vrouwen toen. Ook zij versierden het hek, zongen liedjes, hielden een picnic en betraden de vliegbasis.

Volgende week lees je in het Udens Weekblad in het tweede deel hoe burgers uit de omgeving reageerden op het Vrouwenverzetskamp, waarom burgemeester Gerard Schampers het kamp door de ME liet ontruimen en hoe hij daarna de grondwet overtrad.