Het Groowt Újes diktee: “Het grootste geheim van Uden!”

UDEN | Laat het Groene boekje maar thuis! Dat heb je voor het Groowt Ujes diktee zeker niet nodig. Op vrijdag 30 januari staat de 24e editie op het programma. Bibliotheek Uden organiseert het dictee samen met Betsie Timmers en Chris van Haandel.

Door: Famke Arts.

Ook dit jaar zet dit drietal zich in om het Udens dialect levend te houden. Voor de 22e keer komt de tekst van het dictee uit de pen van Chris. Wie mee wil doen, kan zich maar beter verdiepen in het boek Ut Ujes, waarin alle regels van het Udens dialect zijn vastgelegd.

Het dialect verdwijnt langzaam naar de achtergrond en maakt steeds vaker plaats voor keurig ABN. Dat is zonde, vindt ras-Udenaar Gabri Raaijmakers van Bibliotheek Uden. “De bibliotheek houdt zich bezig met taal en woorden, maar zeker ook met cultureel erfgoed”, zegt ze. “Zolang het kan, blijven wij dit dictee organiseren, want het hoort bij onze achtergrond en onze geschiedenis.”

Het Udens dialect is niet alleen bijzonder door de verschillende klanken, maar laat ook zien waar Uden vandaan komt. “Uden was vroeger het land van Ravenstein”, legt Chris uit. “Dat gebied was Duits en daardoor komen er Duitse woorden in het dialect voor. Zo hebben wij geen broekzak, maar een tes, het Duitse woord voor tasje.” Dat verschilt bijvoorbeeld sterk van het Veghels, dat geen onderdeel was van het land van Ravenstein.

Chris vertelt dat een taal vaak ontstaat door isolement. Zonder veel contact met andere gebieden ontwikkelt zich een eigen manier van spreken. Uden had verschillende uithoeken waar dus ook eigen klanken en dialecten zich ontwikkelden. Zoals bijvoorbeeld het verafgelegen Bedaf en De Rakt, waar Nistelrode meer invloed heeft gehad.

Het Udens dialect is vooral een spreektaal en dat maakt een dictee lastig. “Als er geen regels zijn, kan je eigenlijk geen dictee geven”, zegt Chris. “Daarom is in 1999 het boekje Ut Ujes verschenen, met daarin alle spellingsregels.”

Algemeen Beschaafd Ujes 
De werkgroep die het boek destijds samenstelde, bestond uit mensen uit verschillende delen van Uden. Dat zorgde voor uiteenlopende klanken en accenten. Toch slaagden zij erin om gezamenlijk Ut Ujes te maken, dat volgens Chris kan worden gezien als het ABU, het Algemeen Beschaafd Ujes.

Chris werkt ieder jaar in stilte aan de tekst van het dictee. “Het is op dit moment het grootste geheim van Uden”, zegt hij met een glimlach. “Ik heb het dictee al af, maar niemand mag het zien, zelfs Gabri niet.”

Het schrijven van dialect blijkt in de praktijk vaak lastiger dan gedacht. Klanken lijken op elkaar, maar verschillen per gebied. Om deelnemers daarbij te helpen, bieden Chris en Gabri voorafgaand aan het dictee lessen aan. Tijdens deze bijeenkomsten legt Chris de schrijfregels en klanken uit. “Het wordt er dan ook wel ingestampt: hoe ik het zeg, zo moet het geschreven worden”, zegt hij lachend. Tijdens het dictee zelf probeert hij de juiste klanken en tongval extra duidelijk te maken met hoofdbewegingen. Dat lijkt overdreven, maar een kleine klankverandering kan al zorgen voor een andere schrijfwijze.

Stoppen met het dictee zijn Chris en Gabri voorlopig niet van plan. “Elk jaar zien we weer nieuwe deelnemers, en dat hopen we zo te houden,” zegt Gabri. Chris hoopt vooral dat het dialect niet verloren gaat en misschien ooit zelfs zijn kleinkinderen te zien deelnemen aan het dictee. “Het dialect is niet zomaar ontstaan; het laat zien waar we vandaan komen”, vult Gabri aan. “Het is iets om trots op te zijn en het hoeft nog lang niet uit te sterven.”

De fijne kneepjes
Het Groowt Újes Diktee is op vrijdag 30 januari  in de raadszaal van het gemeentehuis. Ongeveer dertig deelnemers - Udenaren en niet-Udenaren - strijden om wie het Udense dialect het beste schriftelijk beheerst. 
Voorafgaand aan het dictee wordt de cursus Újes Leere gegeven om je de fijne kneepjes van het Udens bij te brengen. Ook staan er elke week puzzels in Udens Weekblad. De laatste vind je deze week in de krant. Meer info: www.nobb.nl.